Przekład to powtórzenie oryginału? Oczywiście, że nie, o czym przekonywaliśmy już niejednokrotnie. Różnica wynika z osadzenia tekstu w zupełnie innej tradycji literackiej. Świadomość tego faktu została wyrażona przez Tomasza Swobodę, gdańskiego romanistę, w jego książce Powtórzenie i różnica. Szkice z krytyki przekładu. W swoim zbiorze artykułów autor oddał hołd francuskim pisarzom i pokazał, że tłumacz nie może być postrzegany jako pas transmisyjny między oryginałem, a przekładem, lecz jako ich łącznik.

Że tłumaczenia nie są jedynie mimetycznym powtórzeniem – to wiadomo. Fakt ten wciąż jednak trzeba podkreślać. Tłumaczenie o tyle powtarza oryginał, co go przekształca. A częściowo nawet przemienia i… zniekształca. Dlaczego? Bo tłumaczenie musi się dostosować do innej tradycji literackiej, struktur językowych i wzorców obyczajowych. Chcąc nie chcąc, znaczy więcej niż oryginał. Przykład? Powszechnie znany cytat o świecie, który wyszedł z formy. To słowa Hamleta, ale czy autorstwa Szekspira? Nie! To pomysł polskiego tłumacza, Józefa Paszkowskiego. Niby to samo, lecz coś innego niż angielskie time is out of joint.

Powtórzenie i zniekształcenie są nierozłączne. Już samo podjęcie się pracy nad przekładem uruchamia procesy zmiany – wynika to choćby z różnic formalnych między językami. Swoboda w Powtórzeniu i różnicy mówi, że powtórzenie jest „mówieniem dwa razy tej samej rzeczy, nie z troski o tożsamość, lecz właśnie z jej odrzuceniem, jak gdyby to samo zdanie, powtórzone, lecz przemieszczone, rozwijało się samo w sobie”. Autor zwraca uwagę – za Mauricem Blanchotem – że ludzie niesłusznie lękają się powtórzenia. Przecież sam fakt powtórzenia sprawia, że wypowiedź przestaje już być tym samym.

Książka Swobody to interesująca lektura nie tylko dla teoretyków i krytyków przekładu, ale także dla samym praktyków. Autor wskazuje w niej bowiem na aspekty i warstwy tekstu, które tłumacz powinien brać pod szczególną uwagę podczas swojej pracy. Ponadto omawia takie zagadnienia z zakresu teorii przekładu, jak wierność wobec oryginału, dostosowywanie strategii przekładowej do charakteru tłumaczonego utworu czy intertekstualność współczesnej literatury.